శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
పఞ్చోత్తరశతతమ సర్గము
తతః పురుషసింహానాం వృతానాం తై స్సుహృద్గణైః |
శోచతామేవ రజనీ దుఃఖేన వ్యత్యవర్తత || ౧
రజన్యాం సుప్రభాతాయాం భ్రాతరస్తే సుహృద్వృతాః |
మన్దాకిన్యాం హుతం జప్యం కృత్వా రామముపాగమన్ || ౨
తూష్ణీం తే సముపాసీనా న కశ్చిత్కిఞ్చిదబ్రవీత్ |
భరతస్తు సుహృన్మధ్యే రామం వచనమబ్రవీత్ || ౩
సాన్త్వితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ |
తద్దదామి తవైవాహం భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమకణ్టకమ్ || ౪
మహతేవామ్బువేగేన భిన్నస్సేతుర్జలాగమే |
దురావారం త్వదన్యేన రాజ్యఖణ్డమిదం మహత్ || ౫
గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య తార్క్ష్యస్యేవ పతత్రిణః |
అనుగన్తుం న శక్తిర్మే గతిం తవ మహీపతే || ౬
సుజీవం నిత్యశస్తస్య యః పరైరుపజీవ్యతే |
రామ తేన తు దుర్జీవం యః పరానుపజీవతి || ౭
యథా తు రోపితో వృక్షః పురుషేణ వివర్ధితః |
హ్రస్వకేణ దురారోహో రూఢస్కన్ధో మహాద్రుమః || ౮
స యదా పుష్పితో భూత్వా ఫలాని న విదర్శయేత్ |
స తాం నానుభవేత్ప్రీతిం యస్య హేతోః ప్రరోపితః || ౯
ఏషోపమా మహాబాహో! తమర్థం వేత్తు మర్హసి |
యది త్వమస్మాన్వృషభో భర్తా భృత్యాన్న శాధి హి || ౧౦
శ్రేణయస్త్వాం మహారాజ! పశ్యన్త్వగ్య్రాశ్చ సర్వశః |
ప్రతపన్తమివాదిత్యం రాజ్యే స్థిత మరిన్దమమ్ || ౧౧
తవానుయానే కాకుత్స్థ మత్తా నర్దన్తు కుఞ్జరాః |
అన్తఃపురగతా నార్యో నన్దన్తు సుసమాహితాః || ౧౨
తస్య సాధ్విత్యమన్యన్త నాగరా వివిధా జనాః |
భరతస్య వచశ్శ్రుత్వా రామం ప్రత్యనుయాచతః || ౧౩
తమేవం దుఃఖితం ప్రేక్ష్య విలపన్తం యశస్వినమ్ |
రామః కృతాత్మా భరతం సమాశ్వాసయదాత్మవాన్ || ౧౪
నాత్మనః కామకారోస్తి పురుషోయమనీశ్వరః |
ఇతశ్చేతరతశ్చైనం కృతాన్తః పరికర్షతి || ౧౫
సర్వే క్షయాన్తాః నిచయాః పతనాన్తా సముచ్ఛ్రయాః |
సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ || ౧౬
యథా ఫలానాం పక్వానాం నాన్యత్ర పతనాద్భయమ్ |
ఏవం నరస్య జాతస్య నాన్యత్ర మరణాద్భయమ్ || ౧౭
యథాగారం దృఢస్థూణం జీర్ణం భూత్వావసీదతి |
తథైవ సీదన్తి నరా జరామృత్యువశం గతాః || ౧౮
అత్యేతి రజనీ యా తు సా న ప్రతినివర్తతే |
యాత్యేవ యమునా పూర్ణా సముద్రముదకాకులమ్ || ౧౯
అహోరాత్రాణి గచ్ఛన్తి సర్వేషాం ప్రాణినామిహ |
అయూంషి క్షపయన్త్యాశు గ్రీష్మే జలమివాంశవః || ౨౦
ఆత్మానమనుశోచ త్వం కిమన్యమనుశోచసి |
ఆయుస్తే హీయతే యస్య స్థితస్య చ గతస్య చ || ౨౧
సహైవ మృత్యుర్వ్రజతి సహ మృత్యుర్నిషీదతి |
గత్వాసుదీర్ఘమధ్వానం సహమృత్యుర్నివర్తతే || ౨౨
గాత్రేషు వలయః ప్రాప్తా శ్శ్వేతాశ్చైవ శిరోరుహాః |
జరయా పురుషో జీర్ణః కిం హి కృత్వా ప్రభావయేత్ || ౨౩
నన్దన్యుదిత ఆదిత్యే నన్దన్త్యస్తమితే రవౌ |
ఆత్మనో నావబుద్ధ్యన్తే మనుష్యా జీవితక్షయమ్ || ౨౪
హృష్యన్త్యృతుముఖం దృష్ట్వా నవం నవమిహాగతమ్ |
ఋతూనాం పరివర్తేన ప్రాణినాం ప్రాణసఙ్క్షయః || ౨౫
యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహార్ణవే |
సమేత్య చ వ్యపేయాతాం కాలమాసాద్య కఞ్చన || ౨౬
ఏవం భార్యాశ్చపుత్రాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ ధనాని చ |
సమేత్య వ్యవథావన్తి ధ్రువో హ్యేషాం వినాభవః || ౨౭
నాత్ర కశ్చిద్యథాభావం ప్రాణీ సమభివర్తతే |
తేన తస్మిన్న సామర్థ్యం ప్రేతస్యా స్త్యనుశోచతః || ౨౮
యథా హి సార్థం గచ్ఛన్తం బ్రూయాత్కశ్చిత్పథి స్థితః |
అహమప్యాగమిష్యామి పృష్ఠతో భవతా మితి || ౨౯
ఏవం పూర్వైర్గతో మార్గః పితృపైతామహో ధ్రువః |
తమాపన్నః కథం శోచేద్యస్య నాస్తి వ్యతిక్రమః || ౩౦
వయసః పతమానస్య స్రోతసో వానివర్తినః |
ఆత్మా సుఖే నియోక్తవ్యస్సుఖభాజః ప్రజాః స్మృతాః || ౩౧
ధర్మాత్మా స శుభైః కృత్స్నైః క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణైః |
స్వర్గం దశరథః ప్రాప్తః పితా నః పృథివీపతిః || ౩౨
భృత్యానాం భరణాత్సమ్యక్ప్రజానాం పరిపాలనాత్ |
అర్థాదానాచ్చ ధర్మేణ పితా న స్త్రిదివంగతః || ౩౩
కర్మభి స్తు శుభైరిష్టైః క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణైః |
స్వర్గం దశరథః ప్రాప్తః పితా నః పృథివీపతిః || ౩౪
ఇష్ట్వా బహువిధైర్యజ్ఞైర్భోగాం శ్చావాప్య పుష్కలాన్ |
ఉత్తమం చాయురాసాద్య స్వర్గతః పృథివీపతిః || ౩౫
ఆయురుత్తమమాసాద్య భోగానపి చ రాఘవః |
స న శోచ్యః పితా తాత! స్వర్గత స్సత్కృత స్సతామ్ || ౩౬
స జీర్ణం మానుషం దేహం పరిత్యజ్య పితా హి నః |
దైవీమృద్ధిమనుప్రాప్తో బ్రహ్మలోకవిహారిణీమ్ || ౩౭
తం తు నైవంవిధః కశ్చిత్ప్రాజ్ఞ శ్శోచితుమర్హతి |
తద్విధో మద్విధశ్చాపి శ్రుతవాన్బుద్ధిమత్తరః || ౩౮
ఏతే బహువిధా శ్శోకా విలాపరుదితే తథా |
వర్జనీయా హి ధీరేణ సర్వావస్థాసు ధీమతా || ౩౯
స స్వస్థో భవ మా శోచేర్యాత్వా చావసతాం పురీమ్ |
తథా పిత్రా నియుక్తోసి వశినా వదతాం వర || ౪౦
యత్రాహమపి తేనైవ నియుక్తః పుణ్యకర్మణా |
తత్రైవాహం కరిష్యామి పితురార్యస్య శాసనమ్ || ౪౧
న మయా శాసనం తస్య త్యక్తుం న్యాయ్య మరిన్దమ |
తత్త్వయాపి సదా మాన్యం స వై బన్ధు స్సనః పితా || ౪౨
తద్వచః పితురేవాహం సమ్మతం ధర్మచారిణః |
కర్మణా పాలయిష్యామి వనవాసేన రాఘవ || ౪౩
ధార్మికేణానృశంసేన నరేణ గురువర్తినా |
భవితవ్యం నరవ్యాఘ్ర! పరలోకం జిగీషతా || ౪౪
ఆత్మానమనుతిష్ఠత్వం స్వభావేన నరర్షభ |
నిశామ్యతు శుభం వృత్తం పితుర్దశరథస్య నః || ౪౫
ఇత్యేవముక్త్వా వచనం మహాత్మా పితుర్నిదేశ ప్రతిపాలనార్థమ్ |
యవీయసం భ్రాతరమర్థవచ్చ ప్రభుర్ముహూర్తాద్విరరామ రామః || ౪౬
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చోత్తరశతతమస్సర్గః