శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్వితీయ సర్గము
తతః పరిషదం సర్వామామన్త్ర్య వసుధాధిపః |
హితముద్ధర్షణం చైవమువాచ ప్రథితం వచః || ౧
దున్దుభిస్వనకల్పేన గమ్భీరేణానునాదినా |
స్వరేణ మహతా రాజా జీమూత ఇవ నాదయన్ || ౨
రాజలక్షణయుక్తేన కాన్తేనానుపమేన చ |
ఉవాచ రసయుక్తేన స్వరేణ నృపతిర్నృపాన్ || ౩
విదితం భవతామేతద్యథా మే రాజ్యముత్తమమ్ |
పూర్వకైర్మమ రాజేన్ద్రైస్సుతవత్పరిపాలితమ్ || ౪
సోహమిక్ష్వాకుభి స్సర్వైర్నరేన్ద్రైః పరిపాలితమ్ |
శ్రేయసా యోక్తుకామోస్మి సుఖార్హమఖిలం జగత్ || ౫
మయాప్యాచరితం పూర్వైః పన్థానమనుగచ్ఛతా |
ప్రజా నిత్యమనిద్రేణ యథాశక్త్యభిరక్షితాః || ౬
ఇదం శరీరం కృత్స్నస్య లోకస్య చరతా హితమ్ |
పాణ్డురస్యాతపత్రస్యచ్ఛాయాయాం జరితం మయా || ౭
ప్రాప్త్య వర్షసహస్రాణి బహూన్యాయూంషి జీవతః |
జీర్ణస్యాస్య శరీరస్య విశ్రాన్తిమభిరోచయే || ౮
రాజప్రభావజుష్టాం హి దుర్వహామజితేన్ద్రియైః |
పరిశ్రాన్తోస్మి లోకస్య గుర్వీం ధర్మధురం వహన్ || ౯
సోహం విశ్రమమిచ్ఛామి పుత్రం కృత్వా ప్రజాహితే |
సన్నికృష్టానిమాన్సర్వాననుమాన్య ద్విజర్షభాన్ || ౧౦
అనుజాతో హి మాం సర్వైర్గుణైర్జ్యేష్ఠో మమాత్మజః |
పురన్దరసమో వీర్యే రామః పరపురఞ్జయః || ౧౧
తం చన్ద్రమివ పుష్యేణ యుక్తం ధర్మభృతాం వరమ్ |
యౌవరాజ్యే నియోక్తాస్మి ప్రీతః పురుషపుఙ్గవమ్ || ౧౨
అనురూపస్స వై నాథో లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణాగ్రజః |
త్రైలోక్యమపి నాథేన యేన స్యాన్నాథవత్తరమ్ || ౧౩
అనేన శ్రేయసా సద్యస్సంయోజ్యైవమిమాం మహీమ్ |
గతక్లేశో భవిష్యామి సుతే తస్మిన్నివేశ్య వై || ౧౪
యదిదం మేనురూపార్థం మయా సాధు సుమన్త్రితమ్ |
భవన్తో మేనుమన్యన్తాం కథం వా కరవాణ్యహమ్ || ౧౫
యద్యప్యేషా మమ ప్రీతిర్హితమన్యద్విచిన్త్యతామ్ |
అన్యా మధ్యస్థచిన్తా హి విమర్దాభ్యధికోదయా || ౧౬
ఇతి బ్రువన్తం ముదితాః ప్రత్యనన్దన్నృపా నృపమ్ |
వృష్టిమన్తం మహామేఘం నర్దన్త ఇవ బర్హిణః || ౧౭
స్నిగ్ధోనునాదీ సంజజ్ఞే తత్ర హర్షసమీరితః |
జనౌఘోద్ఘుష్టసన్నాదో విమానం కమ్పయన్నివ || ౧౮
తస్య ధర్మార్థవిదుషో భావమాజ్ఞాయ సర్వశః |
బ్రాహ్మణా జనముఖ్యాశ్చ పౌరజానపదై స్సహ || ౧౯
సమేత్య మన్త్రయిత్వా తు సమతాగతబుద్ధయః |
ఊచుశ్చ మనసా జ్ఞాత్వా వృద్ధం దశరథం నృపమ్ || ౨౦
అనేకవర్షసాహస్రో వృద్ధస్త్వమసి పార్థివ |
స రామం యువరాజానమభిషిఞ్చిస్వ పార్థివమ్ || ౨౧
ఇచ్ఛామో హి మహాబాహుం రఘువీరం మహాబలమ్ |
గజేన మహతాయాన్తం రామం ఛత్రావృతాననమ్ || ౨౨
ఇతి తద్వచనం శ్రుత్వా రాజా తేషాం మనఃప్రియం |
అజానన్నివ జిజ్ఞాసురిదం వచనమబ్రవీత్ || ౨౩
శ్రుత్వైవ వచనం యన్మే రాఘవం పతిమిచ్ఛథ |
రాజాన స్సంశయోయం మే కిమిదం బ్రూత తత్త్వతః || ౨౪
కథం ను మయి ధర్మేణ పృథివీమనుశాసతి |
భవన్తో ద్రష్టుమిచ్ఛన్తి యువరాజం మమాత్మజమ్ || ౨౫
తే తమూచుర్మహాత్మానం పౌరజానపదైస్సహ |
బహవో నృప కల్యాణా గుణాః పుత్రస్య సన్తి తే || ౨౬
గుణాన్ గుణవతో దేవ దేవకల్పస్య ధీమతః |
ప్రియానానన్దనాన్కృత్స్నాన్ప్రవక్ష్యామోద్య తాన్ శృణు || ౨౭
దివ్యైర్గుణైశ్శక్రసమో రామస్సత్యపరాక్రమః |
ఇక్ష్వాకుభ్యోపి సర్వేభ్యో హ్యతిరిక్తో విశాంపతే || ౨౮
రామ స్సత్పురుషో లోకే సత్యధర్మపరాయణః |
సాక్షాద్రామాద్వినిర్వృత్తో ధర్మశ్చాపి శ్రియా సహ || ౨౯
ప్రజాసుఖత్త్వే చన్ద్రస్య వసుధాయాః క్షమాగుణైః |
బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యే సాక్షాచ్ఛచీపతేః || ౩౦
ధర్మజ్ఞ స్సత్యసన్ధశ్చ శీలవాననసూయకః |
క్షాన్త స్సాన్త్వయితా శ్లక్ష్ణః కృతజ్ఞో విజితేన్ద్రియః || ౩౧
మృదుశ్చ స్థిరచిత్తశ్చ సదా భవ్యోనసూయకః |
ప్రియవాదీ చ భూతానాం సత్యవాదీ చ రాఘవః || ౩౨
బహుశ్రుతానాం వృద్ధానాం బ్రాహ్మణానాముపాసితా |
తేనాస్యేహాతులా కీర్తిర్యశస్తేజశ్చ వర్ధతే || ౩౩
దేవాసురమనుష్యాణాం సర్వాస్త్రేషు విశారదః |
సమ్యగ్విద్యావ్రతస్నాతో యథావత్సాఙ్గవేదవిత్ || ౩౪
గాన్ధర్వే చ భువి శ్రేష్ఠో బభూవ భరతాగ్రజః |
కల్యాణాభిజన స్సాధురదీనాత్మా మహామతిః || ౩౫
ద్విజైరభివినీతశ్చ శ్రేష్ఠైర్ధర్మార్థనైపుణైః |
యదా వ్రజతి సఙ్గ్రామం గ్రామార్థే నగరస్య వా || ౩౬
గత్వా సౌమిత్రిసహితో నావిజిత్య నివర్తతే |
సఙ్గ్రామాత్పునరాగమ్య కుఞ్జరేణ రథేన వా || ౩౭
పౌరాన్ స్వజనవన్నిత్యం కుశలం పరిపృచ్ఛతి |
పుత్రేష్వగ్నిషు దారేషు ప్రేష్యశిష్యగణేషు చ || ౩౮
నిఖిలేనానుపూర్వ్యాచ్చ పితాపుత్రానివౌరసాన్ |
శుశ్రూషన్తే చ వ శ్శిష్యాః కచ్చిత్కర్మసు దంశితాః || ౩౯
ఇతి నః పురుషవ్యాఘ్ర స్సదా రామోభిభాషతే |
వ్యసనేషు మనుష్యాణాం భృశం భవతి దుఃఖితః || ౪౦
ఉత్సవేషు చ సర్వేషు పితేవ పరితుష్యతి |
సత్యవాదీ మహేష్వాసో వృద్ధసేవీ జితేన్ద్రియః || ౪౧
స్మితపూర్వాభిభాషీ చ ధర్మం సర్వాత్మనా శ్రితః |
సమ్యగ్యోక్తా శ్రేయసాం చ న విగృహ్య కథారుచిః || ౪౨
ఉత్తరోత్తరయుక్తౌ చ వక్తా వాచస్పతిర్యథా |
సుభ్రూరాయత తామ్రాక్ష స్సాక్షాద్విష్ణురివ స్వయమ్ || ౪౩
రామో లోకాభిరామోయం శౌర్యవీర్యపరాక్రమైః |
ప్రజాపాలనతత్త్వజ్ఞో న రాగోపహతేన్ద్రియః || ౪౪
శక్తస్త్రైలోక్యమప్యేకో భోక్తుం కిన్ను మహీమిమామ్ |
నాస్య క్రోధః ప్రసాదశ్చ నిరర్థోస్తి కదాచన || ౪౫
హన్త్యేవ నియమాద్వధ్యానవధ్యే న చ కుప్యతి |
యునక్త్యర్థైః ప్రహృష్టశ్చ తమసౌ యత్ర తుష్యతి || ౪౬
శాన్తై స్సర్వప్రజాకాన్తైః ప్రీతిసఞ్జననైర్నృణామ్ |
గుణైర్విరురుచే రామో దీప్త స్సూర్య ఇవాంశుభిః || ౪౭
తమేవంగుణసమ్పన్నం రామం సత్యపరాక్రమమ్ |
లోకపాలోపమం నాథమకామయత మేదినీ || ౪౮
వత్సశ్శ్రేయసి జాతస్తే దిష్ట్యాసౌ తవ రాఘవ |
దిష్ట్యా పుత్రగుణైర్యుక్తో మారీచ ఇవ కాశ్యపః || ౪౯
బలమారోగ్యమాయుశ్చ రామస్య విదితాత్మనః |
దేవాసురమనుష్యేషు సగన్ధర్వోరగేషు చ || ౫౦
ఆశంసతే జనస్సర్వో రాష్ట్రే పురవరే తథా |
ఆభ్యన్తరశ్చ బాహ్యశ్చ పౌరజానపదో జనః || ౫౧
స్త్రియో వృద్ధాస్తరుణ్యశ్చ సాయం ప్రాతస్సమాహితాః |
సర్వాన్ దేవాన్ నమస్యన్తి రామస్యార్థే యశస్వినః || ౫౨
తేషామాయాచితం దేవ! త్వత్ప్రసాదాత్సమృద్ధ్యతామ్ |
రామమిన్దీవరశ్యామం సర్వశత్రునిబర్హణమ్ || ౫౩
పశ్యామో యౌవరాజ్యస్థం తవ రాజోత్తమాత్మజమ్ |
తం దేవ దేవోపమమాత్మజం తే
సర్వస్య లోకస్య హితే నివిష్టమ్ |
హితాయ నః క్షిప్రముదారజుష్టం
ముదాభషేక్తుం వరద! త్వమర్హసి || ౫౪
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వితీయస్సర్గః