సుందరకాండ - అష్టత్రింశ సర్గః (కాకాసుర వృత్తాంతం - చూడామణి ప్రదానం)
తతః స కపిశార్దూలః తేన వాక్యేన హర్షితః |
సీతామువాచ తత్ శ్రుత్వా వాక్యం వాక్య విశారదః || ౧ ||
యుక్తరూపం త్వయా దేవి భాషితం శుభదర్శనే |
సదృశం స్త్రీస్వభావస్య సాధ్వీనాం వినయస్య చ || ౨ ||
స్త్రీత్వం న తు సమర్థ హి సాగరం వ్యతివర్తితుమ్ |
మా మధిష్ఠాయ విస్తీర్ణం శతయోజన మాయతమ్ || ౩ ||
ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే |
రామాత్ అన్యస్య నార్హామి సంస్పర్శమితి జానకి || ౪ ||
ఏతత్ తే దేవి సదృశం పత్న్యాస్తస్య మహాత్మనః |
కా హ్యాన్యా త్వా మృతే దేవి బ్రూయాత్ వచన మీదృశమ్ || ౫ ||
శ్రోష్యతే చైవ కాకుత్స్థః సర్వం నిరవశేషతః |
చేష్ఠితం య త్వయా దేవి భాషితం మమచాగ్రతః || ౬ ||
కారణైర్బహుభిర్దేవి రామప్రియ చికీర్షయా |
స్నేహప్రస్కన్న మనసా మయైతత్ సముదీరితమ్ || ౭ ||
లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ దుస్తరత్వాన్మహోదధే |
సామర్థ్యాత్ అత్మనశ్చైవ మయైతత్ సముదీరితమ్ || ౮ ||
ఇఛ్ఛామి త్వాం సమానేతుం అద్యైవ రఘుబంధునా |
గురుస్నేహేన భక్త్యా చ నాన్యథైతత్ ఉదాహృతమ్ || ౯ ||
యది నోత్సహసే యాతుం మయా సార్థ మనిందితే |
అబ్జిజ్ఞానం ప్రయచ్ఛ త్వం జానీయాత్ రాఘవో హి తత్ || ౧౦ ||
ఏవముక్తా హనుమతా సీతా సురసుతోపమా |
ఉవాచ వచనం మందం భాష్పప్రగ్రథితాక్షరమ్ || ౧౧ ||
ఇదం శ్రేష్ఠం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్త్వంతు మమ ప్రియమ్ |
శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే పూర్వోత్తరే పురా || ౧౨ ||
తాపసాశ్రమవాసిన్యాం ప్రాజ్యమూలఫలోదకే |
తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే మందాకిన్యా హ్యదూరతః || ౧౩ ||
తస్యోపవనషండేషు నానాపుష్పసుగంధిషు |
విహృత్య సలిలక్లిన్నా తవాంకే సముపావిశమ్ || ౧౪ ||
తతో మాంస సమాయుక్తో వాయసః పర్యతుండయత్ |
త మహం లోష్టముద్యమ్య వారయామి స్మ వాయసమ్ || ౧౫ ||
దారయన్ స చ మాం కాకః తత్రైవ పరిలీయతే |
న చాప్యుపారమన్ మాంసాత్ భక్షార్థీ బలిభోజనః || ౧౬ ||
ఉత్కర్షానాం చ రశనాం క్రుద్ధాయాం మయి పక్షిణి |
స్రస్యమానే చ వసనే తతో దృష్ట్వా త్వయా హ్యహమ్ || ౧౭ ||
త్వయాపsహసితా చాహం క్రుద్ధా సంలక్షితా తదా |
భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాముపాగతా || ౧౮ ||
అసీనస్య చ తే శ్రాంతా పునరుత్సంగమావిశమ్ |
క్రుధ్యంతీ చ ప్రహృష్టేన త్వయాsహం పరిసాంత్వితా || ౧౯ ||
భాష్పపూర్ణ ముఖీ మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ |
లక్షితాsహం త్వయా నాథ వాయసేన ప్రకోపితా || ౨౦ ||
పరిశ్రమాత్ ప్రసుప్తాచ రాఘవాంకేsప్యహం చిరమ్ |
పర్యాయేణ ప్రసుప్తశ్చ మమాంకే భరతాగ్రజః || ౨౧ ||
స తత్ర పునరే వాథ వాయసః సముపాగమత్ |
తతః సుప్త ప్రబుద్ధాం మాం రామస్యాంకాత్ సముత్థితమ్ || ౨౨ ||
వాయసః సహసాగమ్య విదదార స్తనాంతరే |
పునః పునరథోత్పత్య విదదార స మాం భృశమ్ || ౨౩ ||
తతః సముత్క్షితో రామో ముక్తైః శోణితబిందుభిః |
వాయసేన తతస్తేన బలవత్ క్లిశ్యమానయా || ౨౪ ||
స మయా బోధితః శ్రీమాన్ సుఖసంతప్తః పరంతపః |
స మాం దృష్ట్వా మహాబాహుర్వితున్నాం స్తనయోః తదా || ౨౫ ||
అశీవిష ఇవ క్రుద్ధః శ్వసన్ వాక్య మభాషత |
కేన తే నాగ నాసోరు విక్షతం వై స్తనాంతరమ్ || ౨౬ ||
కః క్రీడతి స రోషేణ పంచ వక్త్రేణ భోగినా |
వీక్షమాణః తతః తం వై వాయసం సముదైక్షత || ౨౭ ||
నఖైః సరుధిరైః తీక్ష్ణైర్మామేవాభిముఖం స్థితమ్ |
పుత్రః కిల స శక్రస్య వాయసః పతతాం వరః || ౨౮ ||
ధరాంతరగతః శీఘ్రం పవనస్య గతౌ సమః |
తతః తస్మిన్ మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః || ౨౯ ||
వాయసే కృతవాన్ క్రూరాం మతిం మతిమతాం వరః |
స దర్భం సంస్తరాత్ గృహ్య బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ యోజయత్ || ౩౦ ||
స దర్మః దీప్త ఇవ కాలాగ్నిర్జజ్వాలాభిముఖో ద్విజమ్ |
స తం ప్రదీప్తం చిక్షేప దర్భం తం వాయసం ప్రతి || ౩౧ ||
తతః తం వాయసం దర్భస్సోంబరేనుజగామ హ |
అనుశ్రుష్టః తదా కాకో జగామ వివిధాం గతిమ్ || ౩౨ ||
లోకకామ ఇమం లోకం సర్వం వై విచచార హ |
స పిత్రా చ పరిత్యక్తః సురైశ్చ సమహర్షిభిః || ౩౩ ||
త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య తమేవ శరణం గతః |
స నిపతితం భూమౌ శరణ్యః శరణాగతమ్ || ౩౪ ||
వధార్హమపి కాకుత్స్థః కృపయా పర్యపాలయత్ |
న శర్మ లబ్ధ్వా లోకేషు త మేవ శరణం గతః || ౩౫ ||
పరిద్యూనం విషణ్ణం చ స త మాయాంతం అబ్రవీత్ |
మోఘం కర్తుం న శక్యం తు బ్రాహ్మమస్త్రం తదుచ్యతామ్ || ౩౬ ||
హినస్తు దక్షిణాక్షి త్వచ్ఛర ఇత్యథ సోబ్రవీత్ |
తతః తస్యాక్షి కాకస్య హినస్తి స్మ స దక్షిణమ్ || ౩౭ ||
దత్వా స దక్షిణం నేత్రం ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితం |
స రామాయా నమస్కృత్వా రాజ్ఞే దశరథాయ చ || ౩౮ ||
విసృష్టేన వీరేణ ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్ |
మత్కృతే కాకమాత్రేతు బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితమ్ || ౩౯ ||
కస్మాద్యోమా హరేత్ త్వత్తః క్షమసే తం మహీపతే |
స కురుష్వ మహోత్సాహః కృపాం మయి నరర్షభ || ౪౦ ||
త్వయా నాథవతీ నాథ హ్యనాథా ఇవ దృశ్యతే |
అనృశంస్యం పరో ధర్మః త్వత్త ఏవ మయా శ్రుతః || ౪౧ ||
జానామి త్వాం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలమ్ |
అపారపార మక్షోభ్యం గాంభీర్యాత్ సాగరోపమమ్ || ౪౨ ||
భర్తారం ససముద్రాయా ధరణ్యా వాసవోపమమ్ |
ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్వవాన్ బలవానపి || ౪౩ ||
కిమర్థం అస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః |
న నాగ నాపి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః || ౪౪ ||
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్ |
తస్య వీర్యవతః కశ్చిత్ యద్యస్తి మయి సంభ్రమః || ౪౫ ||
కిమర్థం న శరైః తీక్ష్ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్ |
భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణోవా పరంతపః || ౪౬ ||
కస్య హేతోర్నమాం వీరం పరిత్రాతి మహాబలః |
యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమ తేజసౌ || ౪౭ ||
సురాణామపి దుర్దర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః |
మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః || ౪౮ ||
సమర్థా వ పి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ |
వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్ || ౪౯ ||
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః |
త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే || ౫౦ ||
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే |
కథంచిత్ భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్ || ౫౧ ||
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యంతమనిందితే |
తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ || ౫౨ ||
త్వద్దర్శన కృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః |
హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం స బాంధవమ్ || ౫౩ ||
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి |
బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః || ౫౪ ||
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోsపి సమాగతః |
ఇత్యుక్తవతి తస్మింశ్చ సీతా సురసుతోపమా || ౫౫ ||
ఉవాచ శోక సంతప్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్ |
కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ || ౫౬ ||
తం మమార్థే సుఖమ్ పృఛ్చ శిరసా చాభివాదయ |
స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాయాశ్చ వరాంగనా || ౫౭ ||
ఇశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యాం అపి దుర్లభమ్ |
పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్యచ || ౫౮ ||
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః |
అనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్ || ౫౯ ||
అనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం భ్రాతరం పాలయన్ వనే |
సింహస్కంధో మహాబాహుః మనస్వీ ప్రియదర్శనః || ౬౦ ||
పితృవత్ వర్తతే రామే మాతృన్మాం సమాచరన్ |
హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః || ౬౧ ||
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తోన బహుభాషితా |
రాజపుత్త్రః ప్రియశ్రేష్ఠః సదృశః శ్వసురస్యమే || ౬౨ ||
మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః |
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్ || ౬౩ ||
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తం ఆర్యమనుస్మరేత్ |
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ || ౬౪ ||
మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః |
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్ || ౬౫ ||
త్వమస్మిన్ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ |
రాఘవః త్వత్సమారంభాన్మయి యత్నపరో భవేత్ || ౬౬ ||
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః |
జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ || ౬౭ ||
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే |
రావణే నోపరుద్ధాం మాం నికృత్యా పాపకర్మణా || ౬౮ ||
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాళాదివ కౌశికీమ్ |
తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్ || ౬౯ ||
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ |
ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్ || ౭౦ ||
అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః |
మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యsభివాద్య చ || ౭౧ ||
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః |
హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతా దర్శనజేన సః || ౭౨ ||
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః || ౭౩ ||
మణివరముపగృహ్య మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్ |
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే || ౭౪ ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టత్రింశస్సర్గః ||