సుందరకాండ - అష్టపంచాశ సర్గః (హనుమంతుని కార్య నివేదన)
తతః తస్య గిరేః శృజ్ఞ్గే మహేన్ద్రస్య మహాబలాః |
హనుమత్ప్రముఖాః ప్రీతిం హరయో జగ్మురుత్తమామ్ || ౧ ||
తం తతః ప్రీతిసంహృష్టః ప్రీతిమన్తం మహాకపిమ్ |
జామ్బవాన్కార్యవృత్తాన్తం అపృచ్ఛదనిలాత్మజమ్ || ౨ ||
కథం దృష్టా త్వయా దేవీ కథం వా తత్ర వర్తతే |
తస్యాం వా స కథం వృత్తః క్రూరకర్మా దశాననః || ౩ ||
తత్త్వతః సర్వమేతన్ నః ప్రబ్రూహి త్వం మహాకపే |
శ్రుతార్థాః చిన్తయిష్యామో భూయః కార్యవినిశ్చయమ్ || ౪ ||
యశ్చార్థః తత్ర వక్తవ్యో గతైరస్మాభిరాత్మవాన్ |
రక్షితం చ యత్ తత్ర తద్భావాన్వ్యాకరోతు నః || ౫ ||
స నియుక్తః తతః తేన సంప్రహృష్టతనూరుహః |
ప్రణ్యమ్య శిరసా దేవ్యై సీతాయై ప్రత్యభాషత || ౬ ||
ప్రత్యక్షమేవ భవతాం మహేన్ద్రాఽగ్రాత్ ఖమాప్లుతః |
ఉదధేర్దక్షిణం పారం కాంక్షమాణః సమాహితః || ౭ ||
గచ్ఛతశ్చ హి మేఘోరం విఘ్నరూపమివాభవత్ |
కాంచనం శిఖరం దివ్యం పశ్యామి సుమనోహరమ్ || 8 ||
స్థితం పన్థానమావృత్య మేనే విఘ్నం చ తం నగమ్ |
ఉపసంగమ్య తం దివ్యం కాంచనం నగసత్తమమ్ || ౯ ||
కృతా మే మనసా బుద్ధిర్భేతవ్యోఽయం మయేతి చ |
ప్రహతం చ మయా తస్య లాంగూలేన మహాగిరేః || ౧౦ ||
శిఖరం సూర్య సంకాశం వ్యశీర్యత సహస్రథా |
వ్యవసాయం చ తం బుద్ధ్వా స హోవాచ మహాగిరిః || ౧౧ ||
పుత్రేతి మధురాం వాణీం మనః పహ్లాదయన్నివ |
పితృవ్యం చాపి మాం విద్ధి సఖాయం మాతరిశ్వనః || ౧౨ ||
మైనాకమితి విఖ్యాతం నివసన్తం మహాదధౌ |
పక్షవన్తః పురా పుత్త్ర బభూవుః పర్వతోత్తమాః || ౧౩ ||
ఛన్దతః పృథివీం చేరుర్బాధమానాః సమన్తతః |
శ్రుత్వా నగానాం చరితం మహేన్ద్రః పాకశాసనః || ౧౪ ||
చిచ్ఛేద భగవాన్ పక్షాన్ వజ్రేణైషాం సహశ్రసః |
అహం తు మోక్షితః తస్మాత్ తవపిత్త్రా మహాత్మనా || ౧౫ ||
మారుతేన తదావత్స ప్రక్షిప్తోఽస్మి మహార్ణవే |
రామస్య చ మయా సాహ్యే వర్తితవ్య మరిన్దమ || ౧౬ ||
రామో ధర్మభృతాం శ్రేష్టో మహేన్ద్రసమవిక్రమః |
ఏతత్ శ్రుత్వా వచస్తస్య మైనాకస్య మహాత్మనః || ౧౭ ||
కార్యమావేద్య తు గిరే రుద్యతం చ మనో మమ |
తేన చాఽహ మనుజ్ఞాతో మైనాకేన మహత్మనా || ౧౮ ||
స చాప్యస్తర్హితః శైలో మానుషేణ వపుష్మతా |
శరీరేణ మహాశైలః శైలేన చ మహాదధౌ || ౧౯ ||
ఉత్తమం జవమాస్థాయ శేషం పన్థాన మవస్థితః |
తతోఽహం సుచిరం కాలం వేగేనాభ్యగమం పథి || ౨౦ ||
తతః పశ్యామ్యహం దేవీం సురసాం నాగమాతరం |
సముద్ర మధ్యే సా దేవీవచనమ్ మాం అభాషత || ౨౧ ||
మమభక్షః ప్రదిష్టత్వం అమరైః హరిసత్తమ |
అతస్త్వాం భక్షయిష్యామి విహితస్త్వం చిరస్య మే || ౨౨ ||
ఏవముక్తః సురసయా ప్రాంజలిః ప్రణతః స్థితః |
విషణ్ణవదనో భుత్వా వాక్యం చేదముదీరయమ్ || ౨౩ ||
రామో దాశరథిః శ్రీమాన్ ప్రవిష్టోదణ్డకావనమ్ |
లక్ష్మణేన సహభ్రాత్రా సీతాయా చ పరన్తపః || ౨౪ ||
తస్య సీతా హృతా భార్యా రావణేన దురాత్మనా |
తస్యాస్సకాశం దూతోఽహం గమిష్యే రామశాసనాత్ || ౨౫ ||
కర్తుమర్హసి రామస్య సాహాయ్యం విషయే సతీ |
అథవా మైథిలీం దృష్ట్వా రామం చ క్లిష్టకారిణమ్ || ౨౬ ||
ఆగమిష్యామి తే వక్త్రం సత్యం ప్రతిశృణోమి తే |
ఏవముక్తా మయా సాతు సురసా కామరూపిణీ || ౨౭ ||
అబ్రవీన్నాతివర్తేత కశ్చిదేష వరో మమ |
ఏవముక్త్వా సురసయా దశయోజనమాయతః || ౨8 ||
తతోర్థగుణవిస్తారో బభూవాహం క్షణేన తు |
మత్ప్రమాణానురూపం చ వ్యాదితం చ ముఖం తయా || ౨౯ ||
తద్దృష్ట్వా వ్యాదితం చాస్యం హ్రస్వం హ్యకరవం వపుః |
తస్మిన్ముహూర్తే చ పునః బభూవాంగుష్ఠమాత్రకః || ౩౦ ||
అభిపత్యాశు తద్వక్త్రం నిర్గతోఽహం తతః క్షణాత్ |
అబ్రవీత్సురసా దేవీ స్వేన రూపేణ మాం పునః || ౩౧ ||
అర్థ్యసిద్ధై హరిశ్రేష్ఠ గచ్ఛ సౌమ్య యథాసుఖమ్ |
సమానయచ వైదేహీం రాఘవేణ మహాత్మనా || ౩౨ ||
సుఖీభవ మహాబాహో ప్రీతాఽస్మి తవ వానర |
తతోఽహం సాధు సాధ్వితి సర్వభూతైః ప్రశంసితః || ౩౩ ||
తతోన్తఽరిక్షం విపులం ప్లుతోఽహం గరుడో యథా |
చాయామే నిగృహీతా చ న చ పశ్యామి కించన || ౩౪ ||
సోఽహం విగతవేగస్తు దిశోదశ విలోకయన్ |
న కించిత్ తత్ర పశ్యామి యేన మేఽపహృతా గతి || ౩౫ ||
తతో మే బుద్ధిరుత్పన్నా కిన్నామ గగనే మమ |
ఈదృశో విఘ్న ఉత్పన్నో రూపం యత్ర న దృశ్యతే || ౩౬ ||
అధో భాగేన మే దృష్టిః శోచతా పాతితా మయా |
తతోఽద్రాక్ష మహం భీమాం రాక్షసీం సలిలేశయామ్ || ౩౭ ||
ప్రహస్య చ మహానాద ముక్తోఽహం భీమయా తయా |
అవస్థిత మసంభ్రాన్తం ఇదం వాక్యమశోభనమ్ || ౩8 ||
క్వాసి గన్తా మహాకాయా క్షుధితాయా మమేప్సితః |
భక్షః ప్రీణయ మే దేహం చిరమాహారవర్జితమ్ || ౩౯ ||
బాఢమిత్యేన తాం వాణీం ప్రత్యగృహ్ణా మహం తతః |
అస్య ప్రమాణా దధికం తస్యాః కాయ మపూరయమ్ || ౪౦ ||
తస్యాశ్చాస్యం మహద్భీమం వర్ధతే మమభక్షణే |
న చ మాం సాధు బుబుధే మమ వా వికృతం కృతమ్ || ౪౧ ||
తతోఽహం విపులం రూపం సంక్షిప్య నిమిషాన్తరాత్ |
తస్యా హృదయమాదాయ ప్రపతామి నభః స్థలమ్ || ౪౨ ||
సా విసృష్టభుజా భీమా పపాత లవణాంభసి |
మయా పర్వతసంకాశా నికృత్త హృదయా సతీ || ౪౩ ||
శృణోమి ఖగతానాం చ సిద్ధానాం చారణైః సహ |
రాక్షసీ సింహికా భీమా క్షిప్రం హనుమతా హతా || ౪౪ ||
తాం హత్వా పునరేవాఽహం కృత్య మాత్యయికం స్మరన్ |
గత్వా చాహం మహాధ్వానం పశ్యామి నగమణ్డితమ్ || ౪౫ ||
దక్షిణం తీర ముదధేః లంకా యత్ర చ సా పురీ |
అస్తం దినకరే యాతే రక్షసాం నిలయం పురమ్ || ౪౬ ||
ప్రవిష్టోఽహం అవిజ్ఞాతో రక్షోభిర్భీమవిక్రమైః |
తత్ర ప్రవిశతశ్చాపి కల్పాన్తఘనసన్నిభా || ౪౭ ||
అట్టహాసం విముంచ్యన్తీ నారీ కాఽప్యుత్థితా పురః |
జిఘాం సన్తీం తతస్తాం తు జ్వలదగ్నిశిరోరుహామ్ || ౪8 ||
సవ్యముష్టిప్రహారేణ పరాజిత్య సుభైరవామ్ |
ప్రదోషకాలే ప్రవిశన్ భీతయాఽహం తయోదితః || ౪౯ ||
అహం లంకాపురీ వీరనిర్జితా విక్రమేణ తే |
యస్మాత్తస్మాద్విజేతాఽసి సర్వరక్షాంస్యశేషతః || ౫౦ ||
తత్రహం సర్వరాత్రం తు విచిన్వన్ జనకాత్మజామ్ |
రావణాంతః పురగతో న చాపశ్యం సుమధ్యమామ్ || ౫౧ ||
తతస్సీతా మపశ్యంస్తు రావణస్య నివేశనే |
శోకసాగరమాసాద్య న పార ముప్లక్షయే || ౫౨ ||
శోచతా చ మయాదృష్టం ప్రాకారేణ సమావృతమ్ |
కాంచనేన వికృష్టేన గృహోపవనముత్తమమ్ || ౫౩ ||
సప్రాకార మవప్లుత్య పశ్యామి బహుపాదపమ్ |
అశోకవనికామధ్యే శింశుపాపాదపోమహాన్ || ౫౪ ||
తమారుహ్య చ పశ్యామి కాంచనం కదళీవనమ్ |
అదూరే శింశుపావృక్షాత్ పశ్యామి వరవర్ణినీమ్ || ౫౫ ||
శ్యామాం కమలపత్రాక్షీ ముపవాసకృశాననామ్ |
తదేకవాసస్సంవీతాం రజోధ్వస్త శిరోరుహామ్ || ౫౬ ||
శోకసన్తాప దీనాంగీం సీతాం భర్తృహితే స్థితామ్ |
రాక్షసీభిర్విరూపాభిః క్రూరాభి రభిసంవృతామ్ || ౫౭ ||
మాంసశోణిత భక్షాభిః వ్యాఘ్రీభిర్హరిణీమివ |
సామయా రాక్షసీ మధ్యే తర్జ్యమానా ముహుర్ముహుః || ౫8 ||
ఏకవేణీధరా దీనా భర్తృచిన్తాపరాయణా |
భూమిశయ్యా వివర్ణాంగీ పద్మినీవ హిమాగమే || ౫౯ ||
రావణాత్ వినివృతార్థా మర్తవ్యకృతనిశ్చయా |
కథంచిన్ మృగశాబాక్షీ తూర్ణమాసాదితా మయా || ౬౦ ||
తాం దృష్ట్వా తాదృశీం నారీం రామపత్నీం యశస్వినీమ్ |
తత్రైవ శింశుపావృక్షే పశ్యన్నహమవస్థితః || ౬౧ ||
తతో హలహలాశబ్దం కాంచినూపురమిశ్రితమ్ |
శ్రుణోమ్యధిక గమ్భీరం రావణస్య నివేశనే || ౬౨ ||
తతోఽహం పరమోద్విగ్నః స్వం రూపం ప్రతిసంహరన్ |
అహం తు శింశుపావృక్షే పక్షీవ గహనే స్థితః || ౬౩ ||
తతో రావణ దారాశ్చ రావణశ్చ మహాబలః |
తం దేశం సమనుప్రాప్తా యత్ర సీతాఽభవత్ స్థితా || ౬౪ ||
తం దృష్ట్వాఽథ వరారోహా సీతా రక్షోగణేశ్వరమ్ |
సంకుచ్యోరూస్తనౌ పీనౌ బాహూభ్యాం పరిరభ్య చ || ౬౫ ||
విత్రస్తాం పరమోద్విగ్నాం వీక్షమాణాం తతస్తతః |
త్రాణాం కించిదపశ్యన్తీం వేపమానాం తపస్వినీమ్ || ౬౬ ||
తామువాచ దశగ్రీవః సీతపరమదుఃఖితా |
అవాక్ఛిరాః ప్రపతితో బహుమన్యస్వ మామితి || ౬౭ ||
యదిచేత్త్వం తు దర్పానామాం నాభినన్దసి గర్వితే |
ద్వౌమాసానన్తరం సీతే పాస్యామి రుధిరం తవ || ౬8 ||
ఏతత్చ్రుత్వా వచస్తస్య రావణస్య దురాత్మనః |
ఉవాచ పరమకృద్ధా సీతా వచనముత్తమమ్ || ౬౯ ||
రాక్షసాధమ రామస్య భార్యామమిత తేజసః |
ఇక్ష్వాకుకులనాథస్య స్నుషాం దశరథస్య చ || ౭౦ ||
అవాచ్యం వదతో జిహ్వా కథం న పతితా తవ |
కించిద్వీర్యం తవానార్యం యో మాం భర్తురసన్నిధౌ || ౭౧ ||
అపహృత్యాఽఽగతః పాప తేనాఽదృష్టో మహాత్మనా |
న త్వం రామస్య సదృశో దాస్యేఽప్యస్య న యుజ్యసే || ౭౨ ||
యజ్ఞీయః సత్యవాదీ చ రణశ్లాఘీ చ రాఘవః |
జానక్యా పరుషం వాక్యమేవ ముక్తో దశాననః || ౭౩ ||
జజ్వాల సహసా కోపా చ్చితాస్థ ఇవ పావకః |
వివృత్య నయనే క్రూరే ముష్టిముద్యమ దక్షిణమ్ || ౭౪ ||
మైథిలీం హన్తుమారబ్దః స్త్రీభిర్హాహాకృతం తదా |
స్త్రీణాం మధ్యాత్ సముత్పత్య తస్య భార్యా దురాత్మనః || ౭౫ ||
వరా మండోదరీ నామ తయా చ ప్రతిషేధితః |
ఉక్తశ్చ మధురాం వాణీం తయా స మదనార్దితః || ౭౬ ||
సీతాయా తవ కిం కార్యం మహేన్ద్రసమవిక్రమః |
దేవగన్ధర్వకన్యాభిః యక్షకన్యాభి రేవ చ || ౭౭ ||
సార్థం ప్రభో రమస్వేహ సీతాయా కిం కరిష్యసి |
తతస్తాభిః సమేతాభిర్నారీభిః స మహాబలః || ౭8 ||
ప్రసాద్య సహసా నీతో భవనం స్వం నిశాచరః |
యాతే తస్మిన్ దశగ్రీవే రాక్షస్యో వికృతాననః || ౭౯ ||
సీతాం నిర్భర్త్సయామాసుః వాక్యైః క్రూరైః సుదారుణైః |
తృణవద్భాషితం తాసాం గణయామాస జానకీ || 8౦ ||
గర్జితం చతదా తాసాం సీతాం ప్రాప్య నిరర్థకమ్ |
వృథాగర్జితనిశ్చేష్టా రాక్షస్యః పిశితాశనాః || 8౧ ||
రావణాయ శశంసుస్తాః సీతాఽధ్యవసితం మహత్ |
తతస్తాః సహితా సర్వా విహితాశా నిరుద్యమాః || 8౨ ||
పరిక్షిప్య సమన్తాత్ తాం నిద్రావశముపాగతాః |
తాసుచైవ ప్రసుప్తాసు సీతా భర్తృహితే రతా || 8౩ ||
విలప్య కరుణం దీనా ప్రశుశోచ సుదుఃఖితా |
తాసాం మధ్యాత్ సముత్థాయ త్రిజటా వాక్యమబ్రవీత్ || 8౪ ||
ఆత్మానం ఖాదత క్షిప్రం న సీతా వినశిష్యతి |
జనకస్యాత్మజా సాధ్వీ స్నుషా దశరథస్య చ || 8౫ ||
స్వప్నో హ్యద్య మయా దృష్టో దారుణో రోమహర్షణః |
రక్షసాం చ వినాశాయ భర్తురస్యా జయాయ చ || 8౬ ||
అలమస్మాత్ పరిత్రాతుం రాఘవాద్రాక్షసీగణం |
అభిచాయామ వైదేహీ మే తద్ది మమరోచతే || 8౭ ||
యస్యా హ్యేనం విధః స్వప్నో దుఃఖితాయాః ప్రదృశ్యతే |
సా దుఃఖైర్వివిధైర్ముక్తా సుఖమాప్నోత్యనుత్తమమ్ || 88 ||
ప్రణిపాతా ప్రసన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా |
తతస్సా హ్రీమతీ బాలా భర్తుర్విజయహర్షితా || 8౯ ||
అవోచత్ యదితత్ తథ్యం భవేయం శరణం హి వః |
తాం చాహం తాదృశీం దృష్ట్వా సీతాయా దారుణాం దశామ్ || ౯౦ ||
చిన్తయామాస విక్రాన్తో న చ మే నిర్వృతం మనః |
సంభాషణార్థం చ మయా జానక్యాశ్చిన్తితో విధిః || ౯౧ ||
ఇక్ష్వాకూణాం హి వంశస్తు తతో మమ పురస్కృతః |
శ్రుత్వా తు గదితాం వాచం రాజర్షి గణపూజితామ్ || ౯౨ ||
ప్రత్యభాషత మాం దేవీభాష్పైః పిహితలోచనా |
కస్త్వం కేన కథం చేహ ప్రాప్తో వానరపుంగవ || ౯౩ ||
కాచ రామేణ తే ప్రీతిః తన్మే శంసితుమర్హసి |
తస్యాస్తద్వచనం శ్రుత్వా హ్యహ మప్యబ్రువం వచః || ౯౪ ||
దేవి రామస్య భర్తుస్తే సహాయో భీమవిక్రమః |
సుగ్రీవో నామ విక్రాన్తో వానరేన్ద్రో మహాబలః || ౯౫ ||
తస్యమాం విద్ధి భృత్యం త్వం హనుమన్త మిహాఽఽగతమ్ |
భర్త్రాఽహం ప్రేషితః తుభ్యం రామేణాఽక్లిష్టకర్మణః || ౯౬ ||
ఇదం చ పురుషవ్యాఘ్రః శ్రీమాన్ దాశరథిః స్వయమ్ |
అంగుళీయ మభిజ్ఞాన మదాత్ తుభ్యం యసస్విని || ౯౭ ||
తదిచ్ఛామి త్వయాఽఽజ్ఞప్తం దేవి కింకరవాణ్యహమ్ |
రామలక్ష్మణయోః పార్శ్వం నయామి త్వాం కిముత్తరమ్ || ౯8 ||
ఏతత్ శ్రుత్వా విదిత్వా చ సీతా జనకనన్దినీ |
అహ రావణ ముత్సాద్య రాఘవో మాం నయత్వితి || ౯౯ ||
ప్రణమ్య శిరసా దేవీ మహమార్యా మనిన్దితామ్ |
రాఘవస్య మనోహ్లాద అభిజ్ఞానం మయాచిషమ్ || ౧౦౦ ||
అథ మామబ్రవీత్ సీతా గృహ్యతామయముత్తమః |
మణిర్యేన మహాబాహూ రామస్త్వాం బహుమన్యతే || ౧౦౧ ||
ఇత్యుక్త్వాతు వరారోహా మణిప్రవరమద్భుతమ్ |
ప్రాయచ్ఛత్ పరమోద్విగ్నా వాచా మాం సందిదేశ హ || ౧౦౨ ||
తతస్తస్యై ప్రణమ్యాహం రాజపుత్య్రై సమాహితః |
ప్రదక్షిణం పరిక్రామ మిహాభ్యుద్గతమానసః || ౧౦౩ ||
ఉక్తోఽహం పునరేవేదం నిశ్చిత్య మనసా తయా |
హనుమాన్మమ వృత్తానం వక్తు మర్హసి రాఘవే || ౧౦౪ ||
యథాశ్రుత్వైవ న చిరాత్తావుభౌ రామలక్ష్మణౌ |
సుగ్రీవసహితౌ వీరా వుపేయాతాం తథా కురు || ౧౦౫ ||
యదన్యథా భవేదేతత్ ద్వౌమాసౌ జీవితం మమ |
న మాం ద్రక్ష్యతి కాకుత్స్థోమ్రియే సాఽహ మనాథవత్ || ౧౦౬ ||
తచ్ఛ్రుత్వా కరుణం వాక్యం క్రోధో మామభ్యవర్తత |
ఉత్తరం చ మయా దృష్టం కార్యశేషమనంతరమ్ || ౧౦౭ ||
తతోఽవర్ధత మే కాయస్తదా పర్వతసన్నిభః |
యుద్ధకాంక్షీ వనం తచ్చ వినాశయితుమారభే || ౧౦8 ||
తద్భగ్నం వనషణ్డం తు భ్రాన్తత్రస్తమృగద్విజమ్ |
ప్రతిబుద్ధా నిరీక్షన్తే రాక్షస్యా వికృతాననః || ౧౦౯ ||
మాం చ దృష్ట్వా వనే తస్మిన్ సమాగమ్య తతస్తతః |
తాః సమభ్యాఽఽగతాః క్షిప్రం రావణాయచ చక్షిరే || ౧౧౦ ||
రాజన్ వనమిదం దుర్గం తవ భగ్నం దురాత్మనా |
వానరేణ హ్యవిజ్ఞాయ తవ వీర్యం మహాబల || ౧౧౧ ||
దుర్బుద్ధేస్తస్య రాజేన్ద్ర తవ విప్రియకారిణః |
వధమాజ్ఞాపయ క్షిప్రం యథాఽసౌ విలయం ప్రజేత్ || ౧౧౨ ||
తచ్ఛ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రేణ విసృష్టా భృశదుర్జయాః |
రాక్షసాః కింకరా నామ రావణస్య మనోఽనుగాః || ౧౧౩ ||
తేషామశీతి సాహస్రం శూలముద్గరపాణినామ్ |
మయా తస్మిన్ వనోద్దేశే పరిఘేణ నిషూదితమ్ || ౧౧౪ ||
తేశాం తు హతశేషా యే తే గత్వా లఘువిక్రమాః |
నిహతం చ మహత్ సైన్యం రావణాయాచచక్షిరే || ౧౧౫ ||
తతోమే బుద్ధిరుత్పన్నా చైత్య ప్రాసాదమాక్రమమ్ |
తత్రస్థాన్ రాక్షసాన్ హత్వా శతం స్తమ్భేన వైపునః || ౧౧౬ ||
లలామ భూతో లంకాయాః స వైవిధ్వంసితో మయా |
తతః ప్రహస్తస్య సుతం జంబుమాలినమాదిశత్ || ౧౧౭ ||
రాక్షసైర్బహుభిః సార్థం ఘోరరూప భయానకైః |
తం మహాబలసంపన్నం రాక్షసం రణకోవిదమ్ || ౧౧౮ ||
పరిఘేణాతి ఘోరేణ సూదయామి సహానుగం |
తత్ శృత్వా రాక్షసేంద్రస్తు మంత్రిపుత్త్రాన్ మహాబలాన్ || ౧౧౯ ||
పదాతి బలసంపన్నాన్ ప్రేషయామాస రావణః |
పరిఘేణైవ తాన్ సర్వాన్ నయామి యమసాదనమ్ || ౧౨౦ ||
మంత్రిపుత్త్రాన్ హతాన్ శ్రుత్వా సమరే లఘువిక్రమాన్ |
పంచ సేనాగ్రగాన్ శూరాన్ ప్రేషయామాస రావణః || ౧౨౧ ||
తానహం సహసైన్యాన్ వై సర్వానేవాభ్యసూదయమ్ |
తతః పునర్దశగ్రీవః పుత్త్రమక్షం మహాబలమ్ || ౧౨౨ ||
బహుభీ రాక్షసైస్సార్థం ప్రేషయామాస రావణః |
తం తు మన్డోదరీపుత్త్రం కుమారం రణపణ్డితమ్ || ౧౨౩ ||
సహసా ఖం సముత్క్రాన్తం పాదయోశ్చ గృహీతవాన్ |
చర్మాసినం శతగుణం భ్రామయిత్వా వ్యపేషయమ్ || ౧౨౪ ||
తం అక్షమాగతమ్ భగ్నం నిశమ్య స దశాననః |
తత ఇన్ద్రజితం నామ ద్వితీయం రావణస్సుతమ్ || ౧౨౫ ||
వ్యాదిదేశ సుసంక్రుద్ధో బలినం యుద్ధదుర్మదమ్ |
తచ్చాప్యహం బలం సర్వం తం చ రాక్షసపుంగవమ్ || ౧౨౬ ||
నష్టౌజసం రణే కృత్వా పరం హర్షముపాగమమ్ |
మహతాఽపి మహాబాహుః ప్రత్యయేన మహాబలః || ౧౨౭ ||
ప్రేషితో రావణే నైవ సహవీరైర్మదోత్కటైః |
సోఽవిషహ్యం హి మాం బుద్ధ్వా స్వం బలం చావమర్దితమ్ || ౧౨8 ||
బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ స తు మాం ప్రాబధ్నాచ్చాతివేగితః |
రజ్జుభిశ్చాపి బధ్నన్తి తతో మాం తత్ర రాక్షసాః || ౧౨౯ ||
రావణస్య సమీపం చ గృహీత్వా మాముపానయన్ |
దృష్ట్వా సంభాషితశ్చాహం రావణేన దురాత్మనా || ౧౩౦ ||
పృష్టశ్చ లంకాగమనం రాక్షసానాం చ తం వధమ్ |
తత్సర్వం చ మయా తత్ర సీతార్థమితి జల్పితమ్ || ౧౩౧ ||
అస్యాహం దర్శనాకాంక్షీ ప్రాప్తః తద్భవనం విభో |
మారుతస్యౌరసః పుత్త్రో వానరో హనుమానహమ్ || ౧౩౨ ||
రామదూతం చ మాం విద్ధి సుగ్రివ సచివం కపిమ్ |
సోఽహం దూత్యేన రామస్య త్వత్సకాశ మిహాగతః || ౧౩౩ ||
సుగ్రీవశ్చ మహాతేజాః స త్వాం కుశలమబ్రవీత్ |
ధర్మార్థకామసహితం హితం పథ్య మువాచ చ || ౧౩౪ ||
వసతో ఋష్యమూకే మే పర్వత విపులద్రుమే |
రాఘవో రణవిక్రాన్తో మిత్రత్వం సముపాగతః || ౧౩౫ ||
తేన మే కథితం రాజ్ఞా భార్యా మే రక్షసా హృతా |
తత్ర సాహాయ్య మస్మాకం కార్యం సర్వాత్మనా త్వయా || ౧౩౬ ||
మయా చ కథితం తస్మై వాలినశ్చ వధం ప్రతి |
తత్ర సహాయ్య హేతోర్మే సమయం కర్తుమర్హసి || ౧౩౭ ||
వాలినా హృతరాజ్యేన సుగ్రీవేణ మహాప్రభుః |
చక్రేఽగ్ని సాక్షికం సఖ్యం రాఘవః సహలక్ష్మణః || ౧౩8 ||
తేన వాలినముత్పాట్య శరేణైకేన సంయుగే |
వానరాణాం మహారాజః కృతః స ప్లవతాం ప్రభుః || ౧౩౯ ||
తస్యసాహయ్యమస్మాభిః కార్యం సర్వాత్మనా త్విహ |
తేన ప్రస్థాపితః తుభ్యం సమీప మిహ ధర్మతః || ౧౩౦ ||
క్షిప్రమానీయతాం సీతా దీయతాం రాఘవాయ చ |
యావన్నహరయో వీరా విధమన్తి బలం తవ || ౧౩౧ ||
వానరాణాం ప్రభావో హి న కేన విదితః పురా |
దేవతానాం సకాశం చ యే గచ్చన్తి నిమన్త్రితాః || ౧౩౨ ||
ఇతి వానరరాజః త్వామాహేత్యభిహితో మయా |
మామైక్షత తతః క్రుద్ధః చక్షుసా ప్రదహన్నివ || ౧౩౩ ||
తేన వధ్యోఽహమాజ్ఞప్తో రక్షసా రౌద్రకర్మణా |
మత్ప్రభావం అవిజ్ఞాయ రావణేన దురాత్మనా || ౧౩౪ ||
తతో విభీషణో నామ తస్య భ్రాతా మహామతిః |
తేన రాక్షరాజోఽసౌ యాచితో మమకారణాత్ || ౧౩౫ ||
నైవం రాక్షసశార్దూల త్యజతా మేష నిశ్చయః |
రాజశాస్త్రవ్యపేతో హి మార్గః సంసేవ్యతే త్వయా || ౧౩౬ ||
దూతవధ్యా న దృష్టా హి రాజశాస్త్రేషు రాక్షస |
దూతేన వేదితవ్యం చ యథార్థం హితవాదినా || ౧౩౭ ||
సుమహత్యపరాధేఽపి దూతస్యాతులవిక్రమ |
విరూపకరణం దృష్టం న వధోఽస్తీతి శాస్త్రతః || ౧౩8 ||
విభీషణేనైవ ముక్తో రావణః సందిదేశ తాన్ |
రాక్షసానేత దేవాస్య లాంగూలం దహ్యతామితి || ౧౩౯ ||
తతస్తస్య వచశ్శ్రుత్వా మమ పుచ్చం సమన్తతః |
వేష్టితం శణవల్కైశ్చ జీర్ణైః కార్పాసజైః పటైః || ౧౫౦ ||
రాక్షసాః సిద్ధసన్నాహాః తతస్తే చణ్డవిక్రమాః |
తదాఽదహ్యన్త మే పుచ్చం నిఘ్నన్తః కాష్ఠముష్టిభిః || ౧౫౧ ||
బద్ధస్య బహుభిః పాశైర్యన్త్రితస్య చ రాక్షసైః |
తతస్తే రాక్షసా శ్శూరా బద్ధం మామగ్నిసంవృతమ్ || ౧౫౨ ||
అఘోషయన్ రాజమార్గే నగరద్వారమాగతాః |
తతోఽహం సుమహద్రూపం సంక్షిప్య పునరాత్మనః || ౧౫౩ ||
విమోచయిత్వా తం బద్ధం ప్రకృతిస్థః స్థితః పునః |
ఆయసం పరిఘం గృహ్య తాని రక్షాంస్యసూదయమ్ || ౧౫౪ ||
తతస్తన్నగరద్వారం వేగే నాప్లుతవానహమ్ |
పుచ్ఛేన చ ప్రదీప్తేన తాం పురీం సాట్టగోపురామ్ || ౧౫౫ ||
దహామ్యహమసంభ్రాన్తో యుగాన్తాగ్నిరివ ప్రజాః |
వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్ధః ప్రదృశ్యతే || ౧౫౬ ||
లంకాయాం కశ్చిదుద్దేశః సర్వా భస్మీకృతా పురీ |
దహతా చ మయా లంకాం దగ్ధా సీతా న సంశయమ్ || ౧౫౭ ||
రామస్యహి మహత్కార్యం మయేదం వితథీకృతమ్ |
ఇతి శోకసమావిష్టః చిన్తామహముపాగతః || ౧౫8 ||
అథాహం వాచ మశ్రౌషం చారణానాం శుభాక్షరామ్ |
జానకీ నచ దగ్ధేతి విస్మయోదన్త భాషిణామ్ || ౧౫౯ ||
తతో మే బుద్ధిరుత్పన్న శ్రుత్వా తామద్భుతాం గిరమ్ |
అదగ్ధా జానకీత్యేవం నిమిత్తైశ్చోపలక్షితా || ౧౬౦ ||
దీప్యమానే తు లాంగూలే నమాం దహతి పావకః |
హృదయం చ ప్రహృష్టం మే వాతాః సురభిగన్దినః || ౧౬౧ ||
తైర్నిమిత్తైశ్చ దృష్టార్థైః కారణైశ్చ మహాగుణైః |
ఋషివాక్యైశ్చ సిద్దార్థైరభవం హృష్టమానసః || ౧౬౨ ||
పునర్దృష్ట్వా చ వైదేహీం విసృష్టశ్చతయా పునః |
తతః పర్వతమాసాద్య తత్రారిష్టమహం పునః || ౧౬౩ ||
ప్రతిప్లవనమారేభే యుష్మద్దర్శన కాంక్షయా |
తతః పవనచన్ద్రార్క సిద్ధగంధర్వ సేవితమ్ || ౧౬౪ ||
పన్థానమహమాక్రమ్య భవతో దృష్టవానిహ |
రాఘవస్య ప్రభావేన భవతాం చైవ తేజసా || ౧౬౫ ||
సుగ్రీవస్య చ కార్యార్థం మయా సర్వమనుష్ఠితమ్ |
ఏతత్సర్వం మయా తత్ర యథావదుపపాదితమ్ || ౧౬౬ ||
అత్రయన్న కృతం శేషం తత్ సర్వం క్రియతామితి ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టపంచాశస్సర్గః ||